San Pietro ad Oratorium: een verborgen romaanse parel in Abruzzo

Aan de voet van het stadje Capestrano, goed verscholen tussen het groen langs de oevers van de rivier Tirino, staat de prachtige romaanse kerk San Pietro ad Oratorium. Het is een van die vele verborgen bezienswaardigheden van Abruzzo. De kerk maakte deel uit van een benedictijnerabdij die hier in het jaar 752 werd gesticht door de Longobardische koning Desiderius. Van de abdij resten vandaag nauwelijks nog sporen, maar de kerk heeft de tand des tijds opmerkelijk goed doorstaan.

De abdijkerk die we vandaag bezoeken, is een 12de-eeuwse verbouwing van de oorspronkelijke kerk. Ze werd in 1117 ingewijd door paus Paschalis II, wat veel zegt over het belang van deze religieuze site in de middeleeuwen. Aan het begin van de 15de eeuw verlieten de monniken het complex en verdwenen de meeste kloostergebouwen geleidelijk door verwaarlozing en de frequente overstromingen van de nabijgelegen Tirino.

Wanneer we op een zomerse namiddag bij San Pietro ad Oratorium in Capestrano aankomen, zijn we er helemaal alleen. We laten onze wagen achter op een geïmproviseerde parking en na een korte wandeling verschijnt tussen de bomen de achterzijde van de kerk, met haar drie halfronde apsissen. Op het zachte ritselen van de bladeren na heerst hier een sacrale stilte die de mysterieuze aantrekkingskracht van deze eeuwenoude romaanse kerk alleen maar versterkt.

Sober, maar verrassend: de romaanse gevel van San Pietro ad Oratorium

De romaanse voorgevel met één toegangsdeur en een vierkant venster oogt sober, maar bij nader toezien ontdekken we verschillende opmerkelijke details. Boven de deur vermeldt een Latijnse inscriptie dat de kerk werd gesticht door koning Desiderius en rond het jaar 1100 werd gerenoveerd. De stenen deurstijlen en de halfronde boog zijn versierd met gestileerde florale motieven.

In het lunet herkennen we nog de gehavende afbeelding van de heilige Petrus, de patroonheilige van deze kerk. Links van de deur staat de bijbelse koning David afgebeeld, terwijl rechts San Vincenzo Diacono prijkt, een Spaanse martelaar uit de 3de eeuw die ook in Italië bijzonder populair was.

Rechts van de ingang trekt een steen met kleinere sculpturen onze aandacht. Ze stellen sterrenbeelden voor. In het tweede raam herkennen we de Grote Beer. Deze decoraties zijn duidelijk van Longobardische oorsprong en werden vermoedelijk gerecupereerd uit een ouder bouwwerk.

Het mysterieuze Sator-vierkant van Capestrano

Het meest intrigerende detail in de voorgevel van San Pietro ad Oratorium is zonder twijfel de inscriptie met de tekst ROTAS OPERA TENET AREPO SATOR. Dit beroemde Latijnse palindroom, ook bekend als het Sator-vierkant, kan in verschillende richtingen worden gelezen: van links naar rechts, van rechts naar links, horizontaal én verticaal. De steen die we hier zien, werd ondersteboven ingemetseld.

De betekenis van deze mysterieuze tekst, die voor het eerst werd aangetroffen in Pompei, houdt onderzoekers al eeuwen bezig. Vergelijkbare inscripties werden teruggevonden op verschillende plaatsen in Europa, onder meer op de Duomo van Siena. De versie van Capestrano is echter bijzonder omdat de woorden hier in omgekeerde volgorde zijn gerangschikt.

Een uitzonderlijke 12de-eeuwse frescocyclus

Wanneer we de kerk binnenstappen, komen we terecht in een indrukwekkende ruimte waarin alles lijkt gericht op rust, harmonie en contemplatie. Meteen herkennen we het klassieke romaanse grondplan met drie beuken en drie halfronde apsissen.

Op de wanden van de centrale apsis zijn resten bewaard gebleven van een indrukwekkende 12de-eeuwse frescocyclus in een monochrome okerkleur. Bovenaan zien we een zegenende Christus, geflankeerd door de symbolen van de vier evangelisten. Daaronder zijn in een kring vierentwintig bebaarde figuren afgebeeld die op een troon zitten. Deze voorstelling van de Ouderlingen van de Apocalyps is bijzonder zeldzaam in de middeleeuwse kunst van Italië.

In het onderste register herkennen we zes heiligen waarvan de frontale houding en gestileerde vormen de invloed van de Byzantijnse kunst verraden. Ondanks de beschadigingen die de fresco’s door de eeuwen heen opliepen, hebben ze weinig van hun expressieve kracht verloren.

Het unieke ciborium van San Pietro ad Oratorium

Midden in de apsis, boven het altaar, staat een elegant baldakijn of ciborium dat rust op slanke zuilen. Het verfijnde beeldhouwwerk vormt een opvallend contrast met de soberheid van de rest van de kerk en getuigt van het vakmanschap van de middeleeuwse steenhouwers die hier actief waren. De combinatie van romaanse bladmotieven, gotische spitsbogen en een veelhoekige koepel maakt dit ciborium tot een van de opmerkelijkste kunstwerken van de abdij. Opvallend zijn ook de ingelegde majolicategels, een zeldzaam detail dat uniek is in Abruzzo.

Terwijl we door de kerk wandelen valt het ons op dat er op verschillende zuilen tekeningen werden ingekerfd. Het zijn de contouren van sculpturen die in de stenen hadden moeten worden uitgehouwen, maar die nooit werden gerealiseerd.

Voor we de kerk verlaten, merken we naast de deur nog een gedenksteen op. Een inscriptie verwijst naar een restauratie in 1525, ter gelegenheid van het huwelijk tussen Antonio Piccolomini en Maria van Aragon dat hier werd ingezegend. Op de steen herkennen we de wapenschilden van de families Piccolomini en Aragon, evenals dat van abt Girolamo die het huwelijk voltrok.

Wanneer we opnieuw buiten staan, dringt het besef tot ons door dat we alweer een verborgen parel hebben ontdekt in de onuitputtelijke schatkist die Abruzzo heet. Wie houdt van romaanse architectuur, middeleeuwse kunst en rustige, authentieke plekken, mag een bezoek aan San Pietro ad Oratorium in Capestrano niet overslaan.

Tip: in de onmiddellijke buurt kan je een heerlijke kanotocht maken op de rivier Tirino.

Andere bezienswaardigheden in Abruzzo: zie https://www.cosiddetto.be/abruzzo/

---